Project Description

AANDACHT VOOR BIODIVERSITEIT IN ZOUTLEEUW

Biodiversiteit is de afkorting van ‘biologische diversiteit’ en staat voor de hele verscheidenheid aan levensvormen, genen en ecosystemen op onze planeet. Met natuurbehoud probeert Natuurpunt zo veel mogelijk van deze diversiteit veilig te stellen. Want ecosystemen kunnen enkel functioneren indien de soorten waaruit ze bestaan in een goede en diverse toestand aanwezig zijn. Hoe diverser de natuur is, hoe robuuster en meer bestand ze is tegen ernstige problemen zoals klimaatverandering. Biodiversiteit is dus een soort levensverzekering voor ecosystemen.

Momenteel is het echter niet goed gesteld met de biodiversiteit. Steeds meer soorten sterven uit, waardoor het natuurlijk evenwicht op veel plaatsen op aarde verstoord wordt en hele ecosystemen dreigen te verdwijnen. Wereldwijd is ruim één derde van alle soorten met uitsterven bedreigd. Dat dramatische cijfer geldt overigens net zo goed voor de soorten in onze eigen provincie en gemeenten. Dat komt onder andere doordat ook hier steeds meer natuur verdwijnt. Er is meer vervuiling en versnippering, de uitheemse soorten verdringen de inheemse fauna en flora en uiteraard zijn er de gevolgen van de klimaatverandering. De lokale biodiversiteit vergroten en in stand houden is dus niet alleen een kwestie van het redden van soorten en hun leefgebieden, maar is tegelijkertijd ook het bewaken en verbeteren van onze eigen leefomgeving, gezondheid en levenskwaliteit.

2007 CHARTER BIODIVERSITEIT

Het Charter voor Biodiversiteit groeide in 2007 uit een initiatief van Natuurpunt Oost-Brabant. De stad Zoutleeuw was, samen met buurgemeenten Geetbets en Herent, de eerste lokale overheid die het Charter Biodiversiteit ondertekende, namelijk op 6 mei 2007 in Het Vinne. Met behulp van dit charter wou Natuurpunt de hand reiken aan lokale besturen om het verlies aan biodiversiteit terug te dringen.

Heel wat individuen, verenigingen en gemeenten zetten zich in voor lokale biodiversiteit. Nestkastjes ophangen, poelen graven, een dagje werken in een natuurgebied of wegbermen ecologisch beheren. Deze acties zijn veel meer dan een druppel op een hete plaat. Maar het is belangrijk dat acties gekaderd worden in een integrale visie.

Het Charter van de Biodiversiteit baseert zich op de internationale verdragen van de EU regeringsleiders op de Göteborg-top in 2001 en de Wereld regeringsleiders op de VN-duurzaamheidstop in Johannesburg in 2002. Het legt de prioriteit bij de meest bedreigde en kwetsbare ecosystemen, met hun leefgebieden en soorten, waarvoor onmiddellijk beleidsmaatregelen en acties ter behoud en herstel nodig zijn.

Het samenwerkingsverband structureert zich rond 4 pijlers:

  • kennis (samenbrengen van gegevens)
  • communicatie (tussen partners en naar het grote publiek toe)
  • betrokkenheid (stimuleren van doelgroepen en middenveld)
  • en concrete actie (behoud en herstel van leefgebieden en soorten in de praktijk)

De ondertekenaars erkennen dat wereldwijd, maar ook in Oost-Brabant de biodiversiteit op een onnatuurlijk hoog en verontrustend tempo achteruitgaat.   Ze erkennen o.a. ook dat het noodzakelijk is een beleid te voeren om de kleine natuurgebieden en natuurreservaten te ontsnipperen, te versterken en in te bedden in een netwerk van voldoende ‘robuuste’ natuur in een kwaliteitsvol landschap. Lokale besturen engageren zich o.a. om het beleid en de maatregelen rond biodiversiteit af te stemmen en te heroriënteren op duidelijke en meetbare doelen met betrekking tot leefgebieden en soorten, volgens een concreet stappenplan.

Het Charter was onderverdeeld in vier actiedomeinen. Voor elk van deze domeinen heeft de gemeente minstens 2 biodiversiteitacties ondernomen:

  1. Gebiedsgericht: financiële middelen voor de aankoop van natuur, specifiek beheer van gemeentelijke gronden, actualisering van het GNOP, bermbeheerplan, … .   Zo heeft de stad Zoutleeuw aan Natuurpunt de kans gegeven ‘Het Bolwerk’ aan te kopen.
  2. Soortgericht: de stad Zoutleeuw heeft het aanleggen van poelen, voor de kamsalamander aan de Meertsheuvel, financieel ondersteund.
  3. Natuur dicht in de buurt: speelbos, haagplantactie, specifiek parkbeheer, … . De stad Zoutleeuw ontwierp in navolging van het Charter een actieplan rond het beheer en onderhoud van meidoornhagen. Spijtig genoeg zijn anno 2015 deze plannen al lang terug in de kast opgeborgen en zijn vele meidoornhagen in gevaar.
  4. Natuur voor iedereen: sensibilisatie en communicatie over (lokale) natuur via gemeentelijke infokanalen.

2009  KOESTERBURENCAMPAGNE

In 2009 startte de provincie Vlaams-Brabant  met de campagne ‘Je hebt meer buren dan je denkt’ om zo samen met lokale besturen, natuurverenigingen en regionale landschappen te werken aan meer biodiversiteit.  De campagne koppelt de verschillende leefgebieden in een gemeente aan hun specifieke prioritaire soorten. Koesterburen staan symbool voor de unieke biodiversiteit van specifieke leefgebieden in een gemeente.

Zoutleeuw aanvaardde de geselecteerde koesterburen en besloot om deel te nemen aan de koestercampagne ‘Je hebt meer buren dan je denkt’.

2014  BURGEMEESTERCONVENANT

Op 26 mei 2014 onderkende de stad Zoutleeuw, samen met burgemeesters van 57 andere Vlaams-Brabantse gemeenten het ‘Europese Burgemeestersconvenant’. Met de ondertekening van het Burgemeestersconvenant verbindt de gemeente zich ertoe volgende engagementen na te komen:

  • verder te gaan dan de EU-doelstellingen door de CO2-uitstoot op ons grondgebied tegen 2020 met tenminste 20% terug te dringen;
  • een emissieberekening (CO2-nulmeting) uit te voeren die als uitgangspunt voor de uitvoering van het actieplan moet dienen;
  • het actieplan binnen een jaar na de formele ondertekening van het Burgemeestersconvenant in te dienen;
  • de nodige middelen in te zetten om de vereiste acties te kunnen ondernemen;
  • het maatschappelijk middenveld op het grondgebied actief te betrekken bij het opstellen van het klimaatactieplan;
  • na de indiening van het actieplan minstens om de twee jaar een voortgangsrapport in te dienen voor evaluatie-, toezicht- en controledoeleinden.

Met het Burgemeestersconvenant engageren gemeenten zich dus mee voor de Europese en regionale inspanningen om de CO2-uitstoot van hun gemeenten met minstens 20% te verminderen tegen 2020. Daarnaast willen de gemeenten sterk inzetten op energiebesparing en gebruik van hernieuwbare energie. Al deze maatregelen komen de natuur zeker ten goede. Op bijeenkomsten van KLIMAATNEUTRAAL willen de deelnemers biodiversiteit een plaats geven in de verschillende beleidsdomeinen. Diverse lokale raden zijn er vertegenwoordigd: de cultuurraad, welzijnsraad, scholen, Natuurpunt, … . Tot op heden houdt de landbouwraad zich echter opvallend afzijdig en dat zou in de toekomst de slagkracht van de burgemeesterconvenant wel eens kunnen bemoeilijken.

LANG LEVE DE BIODIVERSITEIT

Op 20 juni 2015 hadden enkele bestuursleden van Natuurpunt Zoutleeuw een onderhoud met Burgemeester J. Ceyssens (ook bevoegd voor Milieu en Duurzaamheid).   Sinds het tekenen van het Charter voor Biodiversiteit en de start van de Koesterburencampagne zijn er verschillende lokale acties ondernomen ten voordele van de lokale biodiversiteit. Hopelijk zorgt de Burgemeestersconvenant opnieuw voor een nieuwe boost die de biologische diversiteit ten goede komt.

Hieronder volgen enkele concrete acties op een rijtje … samen met een blik op de toekomst.

POELEN:

De stad Zoutleeuw heeft in 2009 de Kamsalamander opgenomen in de lijst van lokale koesterburen. Alle amfibieënsoorten doen het slecht in België: padden, kikkers, salamanders, … Door de sterke versnippering van het landschap en de intensivering van de landbouw vinden deze dieren geen voortplantingsplaatsen meer.   Met de aanleg van poelen op onze percelen rond de Meertsheuvel willen we de bedreigde Getedraak betere overlevingskansen geven. In september 2015 zullen er door het Regionaal Landschap Zuid Hageland nog eens 3 extra poelen gegraven worden op percelen eigendom van het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB).  Ook komt er dan nog een extra poel op één van onze percelen aan de Meertsheuvel.

KLEINE LANDSCHAPSELEMENTEN:

Heggen, hagen en poelen vormen kleine natuureilandjes in een ‘cultuurlandschap’. Ze hebben vaak een cultuurhistorische functie (veekering) en zijn hét leefgebied bij uitstek voor veel dieren. In Zoutleeuw is er behoorlijk wat aandacht voor deze kleine landschapselementen: leerlingen hebben in het voorjaar van 2015 rond onze poelen aan de Meertsheuvel nog 600 stuks houtkant geplant (mei- en sleedoorn, hazelaar, Gelderse roos, …). Het Regionaal Landschap Zuid-Hageland heeft toen ook sleedoornen geplant langs een akker aan de Meertsheuvel en zijn druk bezig een grootst opgezet  hagenproject tot ontplooiing te brengen.

ECOLOGISCH BERMBEHEER:

In het sterk versnipperde Vlaanderen is er vaak geen ‘ongebruikte’ plaats meer om wilde planten spontaan te laten groeien en de bijhorende dieren te laten overleven. Bermen vormen voor deze populaties de laatste uitwijkplaats. De stad Zoutleeuw heeft een bermbeheerplan (van 1990) waarin beoogd wordt een natuurvriendelijker beheer te stimuleren.

Wettelijk gezien is er een verbod op biocidegebruik en mogen bermen niet vóór 15 juni gemaaid worden. Het late maaitijdstip in de lente laat bloeiende planten immers toe om zaad te vormen. Om ondergrondse plantdelen en houtige gewassen niet te beschadigen, mogen maaimachines niet lager dan 10 cm worden ingesteld.   Het verbod op herbiciden en pesticiden wordt goed opgevolgd (dit is niet zo heel moeilijk aangezien de producten niet meer in de handel te verkrijgen zijn).   Maar de andere voorwaarden worden minder vlot nageleefd. Zo zou het maaisel binnen de tien dagen na het maaien verwijderd moeten worden. Hierdoor wordt de berm voedselarm, wat nodig is om een bloemrijke berm te bekomen die weinig onderhoud nodig heeft.   De stad Zoutleeuw heeft een JUMBO-voertuig dat tegelijkertijd kan maaien en binnenhalen, maar het is een grote machine die niet op de kilometerslange kleinere wegen kan geraken. Het maaisel daar wordt niet weggehaald en verstikt de onderliggende fauna en flora. Burgemeester J. Ceyssens geeft toe dat dit in de toekomst niet gauw zal veranderen.

Op de vraag hoeveel ‘RoundUp’ de stad nog in voorraad heeft, is het antwoord 40L. Dit onkruidgif is ontzettend schadelijk voor mens en natuur en is ondertussen al verboden in Frankrijk en Nederland.   Zoutleeuw heeft nog voor 1 jaar in voorraad en gebruikt dit vooral om de kerkhoven te besproeien. Vanaf 2016 zal IGO-Leuven de kerkhoven proper houden.   Natuurpunt oppert de idee om op deze plekken in de toekomst gras aan te planten, dit vergt minder onderhoud en komt de biodiversiteit ten goede.

TRAGE WEGEN:

Trage wegen zijn ideaal als verbindingsweg voor biodiversiteit. Deze wegjes en paden worden voornamelijk gebruikt door niet-gemotoriseerde voertuigen. Vaak zijn het ecologisch interessante linten die veel planten en dieren huisvesten. De kleine landschapselementen (hagen, knotwilgen) langs deze wegen zijn een ideale schuilplaats voor veel soorten.   De stad werkt samen met Regionaal Landschap Zuid-Hageland aan de verdere uitbouw van het tragewegennetwerk. Er werd een lokale werkgroep ‘Trage Wegen’ samengesteld, die kilometers potentiële wandelwegen in Geetbets, Zoutleeuw, Linter en een deel van Tienen inventariseerde en digitaliseerde.  250 km wandelwegen vormen nu samen een web door de vallei, aan elkaar verbonden met knooppunten. In september 2015 werd de lancering van het wandelnetwerk GETEVALLEI feestelijk voorgesteld.   (De startplaats van Zoutleeuw bevindt zich aan de Prins Leopoldplaats.) Toerisme Vlaams-Brabant heeft wandelpalen en knooppuntenbordjes geplaatst en de Landschapsploeg van Zuid-Hageland zal drie jaar lang de trage wegen onderhouden. Burgemeester J. Ceyssens stelt zich, net als Natuurpunt, de vraag wat er gaat gebeuren na die drie jaar en wie het onderhoud van de nieuwe wandelwegen nadien zal bekostigen.

NATUURVRIENDELIJKE WATERLOPEN:

De Vlaamse waterlopen vormen een heel apart leefgebied voor meer dan 5.000 dieren en planten. Ze bieden schuil- en broedplaatsen en dienen als verbinding in het ecologisch netwerk. In het verleden waren de waterlopen in en rond Zoutleeuw zo goed als dood. Met een bioindex van 0/10 viel er geen vis te bespeuren in beide Getes. Vandaag is de kwaliteit van 80% van de waterlopen verbeterd, met een bioindex van 6/10 waardoor er terug leven mogelijk is. Stadsbeken zoals de Vinnebeek en Odulphusbeek worden nog steeds gebruikt als lozingswater. In 2016 is de voltooiing van rioleringen een topprioriteit van de Watergroep. Momenteel zijn zo’n 60% van de huishoudens aangesloten op riolering.   In het centrum van de stad is het rioleringsplan een project dat minstens pas binnen 10 jaar uitgevoerd zal worden.

AANDACHTSPUNTEN VAN NP ZOUTLEEUW

Bovenstaande acties hebben de lokale biodiversiteit zeker een duw in de rug gegeven. Maar omdat biodiversiteit een ruim (en soms hol) begrip is geworden, willen we vanuit Natuurpunt Zoutleeuw graag twee pijnpunten onder de aandacht blijven brengen.

NATUURVRIENDELIJK BERMBEHEER:

Theorie en praktijk liggen nu nog te ver uit elkaar. Wanneer de veiligheid van weggebruikers in het gedrang komt, mag er gesnoeid worden vóór 15 juni. Wettelijk gezien mag er niet meer dan 30 cm breed worden afgedaan, maar de machines van de groendiensten zijn afgesteld op 1 ‘slag’ wat overeen komt met 1m breed.   Ook het niet ophalen van het maaisel langs de kleinere wegen blijft moeilijk verteerbaar. We willen nogmaals de noodzaak van afvoeren benadrukken. Deze factor is nog belangrijker dan het tijdstip of de frequentie van maaien.

Het laten liggen van maaisel werkt bodemverrijkend en werkt verruiging in de hand. De dominantie van een beperkt aantal, weinig interessante soorten neemt dan toe. De biomassaproductie van de berm stijgt bovendien en de bloei neemt over het algemeen af. Niet afgevoerd maaisel verhindert kieming. Mossen en niet overblijvende planten nemen af.   Het bermbeheerplan van Zoutleeuw dateert van 1990 en is erg verouderd.   We hopen in de toekomst terug beweging in dit dossier te krijgen.   Graag zouden we de kwetsbare bermen met uitzonderlijke fauna en flora willen inventariseren en daar bijvoorbeeld een speciaal ‘biodiversiteitsstatuut’ aan geven waardoor wettelijke maatregelen wel beter nageleefd kunnen worden.   Het overgrote deel van de bermen is door aanpalende landbouwgebieden en overdadig pesticidengebruik dikwijls sowieso een verloren zaak. Met een inventarisering hopen we een eerste stap te zetten naar een echt natuurvriendelijk bermbeheerplan.

MEIDOORNHAGEN:

Meidoornhagen hebben eeuwenlang deel uitgemaakt van het cultuurlandschap. Deze echte “doornhaag” is ondoordringbaar en bijgevolg een ideale broedplaats voor kleine zangvogels die er bescherming vinden tegen roofdieren. In het voorjaar komen er geurende witte bloemen, die interessant zijn voor bijen en in het najaar zijn er rode vruchten, die dan weer geliefd zijn door vogels. Halverwege vorige eeuw zijn echter kilometers van deze heggen omgehakt, met de bedoeling om de boomgaarden te vrijwaren van een besmetting met perenvuur, een bacterieziekte die heel veel schade kan aanrichten in peren- en appelboomgaarden. Meidoornhagen werden al snel met de vinger gewezen.

Ondertussen is al lang gebleken dat vuurdoorn en dwergmispels veel belangrijker zijn als waardplant voor de ziekte.   In 2007 had de stad Zoutleeuw nog een actieplan rond het beheer en onderhoud van meidoornhagen. Maar dat is nu helemaal van de baan. Voor de verbetering van de bestaande ‘vestenwandeling’ rond het centrum van Zoutleeuw, hebben de hagen een ‘grondige onderhoudsbeurt’ gekregen. Ontbrekende stukken haag werden opnieuw aangeplant. In overleg met de landbouwers werd gekozen voor sleedoorn i.p.v. meidoorn, dit omwille van het omstreden ‘perenvuur-virus’. Ook voor het ‘hagenproject’ zal weer de voorkeur gegeven worden aan andere soorten. Iedere lente komen in Zoutleeuw honderden wandelaars zich letterlijk vergapen aan de bloeiende meidoornhaag. Terwijl er elke dag meterslange stroken van dit uniek stuk erfgoed met wortel en al wordt uitgeroeid. Natuurpunt Zoutleeuw blijft opkomen voor de meidoornhagen en voelt zich gesterkt door nieuwe Nederlandse onderzoeken.

Een echt ecologisch bermbeheerplan en eerherstel voor de meidoornhagen zijn twee dossiers die Natuurpunt Zoutleeuw niet wil loslaten.  

Meer info over concrete acties volgt later.

We houden je zeker op de hoogte!

HOE KAN JIJ DE BIODIVERSITEIT IN ZOUTLEEUW HELPEN?

  • TUINEN: Alle privétuinen bij elkaar opgeteld beslaan een groter oppervlakte dan alle Vlaamse natuurgebieden samen. Door bewust in te spelen op natuurlijke processen en pesticiden te vermijden geef je de natuur in je tuin meer kansen.     Ook in je eigen tuin(tje) kan je immers de natuur helpen. Natuurpunt en Velt helpen je met de actie WONDERLIJK WILD op weg. Je krijgt een gratis tuingids, maakt kans op leuke prijzen en zorgt ervoor dat je tuin omgetoverd wordt tot een magische plek waarin je kan genieten van de wilde fauna en flora om je heen.
  • SCHOLEN: Intensieve natuurervaringen in de kinderjaren zorgen voor bewustere volwassenen.   Nooit te jong dus om je in te zetten voor de lokale biodiversiteit. Voor scholen zijn er ontelbare educatieve projecten (ENB-dagen, MOS-activiteiten, Natuurpuntcampagnes, …) ter ondersteuning van een natuureducatief programma.
  • NATUURGEBIEDEN NATUURPUNT ZOUTLEEUW: Onze natuurgebieden (ook al zijn ze klein en liggen ze versnipperd) zijn vaak een laatste toevluchtsoord voor veel zeldzame soorten. Zij zijn als het ware schatkamers van de biodiversiteit. Steun onze werking – en de biodiversiteit in jouw buurt – door lid te worden van Natuurpunt. Of steek een handje toe tijdens onze beheerdagen: snoeien, stuikjes aanplanten, maaisel afvoeren, takken wegslepen, … de natuur zal je dankbaar zijn!

© Natuurpunt Zoutleeuw 2015 (focusartikel als onderdeel van de Nieuwsbrief sept. 2015)